VŨ ĐÌNH LONG – CHỦ NHÂN “TÂN DÂN ĐỘNG”

Lấy cái nhan đề "Vũ Đình Long - chủ nhân Tân Dân động", tôi muốn nhắc tới bài viết "Phong Di Vũ Đình Long, ông tiên trong động Tân Dân" của nhà văn Vũ Bằng, in trong "Văn học, giai phẩm" tại Sài Gòn, số ra ngày 15/5/1973.
Cho đến nay, có thể nói, đây là bài viết kỹ lưỡng nhất trong số các tư liệu khá ít ỏi đã có về nhà viết kịch, ông chủ báo chí và xuất bản Vũ Đình Long (1896 - 1960).
Theo tôi, với tất cả những hoạt động xã hội và những đóng góp về văn hóa mà Vũ Đình Long đã thực hiện lúc sinh thời, ông đáng và cần phải được nói đến nhiều hơn thế.
Trước hết, hãy nói tới một "nghi án". Năm 1940, nhà thơ Trần Huyền Trân viết bài thơ có tên "Đời một nhà văn", ông tự mô tả cái cảnh đời văn sỹ bế tắc và cùng khốn của mình, và đây là đoạn kết của bài: "Trang lại trang máu lẫn mồ hôi/ Từng dòng tay bút đã buông xuôi/ Giữa khi ông chủ buôn văn ấy/ Tiệc rượu lầu cao ngả ngốn cười".
Những ai quan tâm tới văn học sử Việt Nam giai đoạn trước năm 1945 hẳn đều biết rằng, như nhiều người cùng thời, viết văn là sinh kế duy nhất của Trần Huyền Trân, và tác phẩm của ông chủ yếu được ấn hành ở Nhà xuất bản Tân Dân hoặc được đăng tải trên các tờ báo do Vũ Đình Long làm chủ.
Như vậy thì "ông chủ buôn văn" mà Trần Huyền Trân nhắc trong bài liệu còn có thể là ai khác? Câu thơ, tự nó đã mang dáng dấp một sự lên án những kẻ trục lợi trên lao động tinh thần đầy cực nhọc của lớp người sống bằng nghề viết văn viết báo! Tuy vậy, con người thực của Vũ Đình Long không hẳn đã là như thế.
Trần Huyền Trân nói tới "tiệc rượu lầu cao ngả ngốn cười", nhưng trong thực tế thì, như Vũ Bằng cho biết, Vũ Đình Long bị đau bao tử và đau tim hay đau gan gì đó, ông lại là người rất quan tâm đến sức khỏe của bản thân mình, nên chẳng mấy khi ông sa vào những cuộc hưởng thụ đầy chất phú hộ như vậy.
Vũ Bằng khẳng định: "Ông Long không uống rượu, không hút thuốc, không say mê thứ gì cả, chỉ say mê viết kịch và làm báo, say mê đọc sách báo Tây Tầu để tìm kiếm sáng kiến mới, mới luôn luôn, trước là để khuếch trương nghề nghiệp của mình mà sau là để mong có một ngày kia theo kịp đà tiến của báo chí Âu Mỹ và Nhật Bổn".
Không nên quên rằng Vũ Bằng là người trông nom bài vở cho các tờ báo của Vũ Đình Long suốt mười một năm trời, ông hiểu Vũ Đình Long hơn nhiều người khác, và ông đã tâm sự rất thành thật trong bài viết của mình: "Ông Long bây giờ đã ra người thiên cổ, mà tôi cũng không còn trẻ trung để tính chuyện gì xa xôi với các người kế nghiệp của ông, nên tôi thấy không có cớ gì để nói tốt cho ông ấy cả".
Đến đây, theo tôi, có lẽ là không cần thiết phải bình luận gì thêm về "nghi án" nói trên.Trong văn học sử Việt Nam, Vũ Đình Long trước hết đã ghi danh như người mở đường, người lĩnh ấn tiên phong của thể loại Kịch (kịch nói), một thể loại hoàn toàn mới, có xuất xứ từ truyền thống văn chương phương Tây.
Năm 1921, ông sáng tác vở "Chén thuốc độc", ba hồi, công diễn trên sân khấu Hà Nội ngày 22/10 (cùng năm). Năm 1923 ông sáng tác vở "Tòa án lương tâm", bốn hồi. Rất cần nhấn mạnh rằng đây là hai vở kịch đầu tiên trong văn học Việt Nam, do người Việt Nam sáng tác, nói về những vấn đề của đời sống Việt Nam đương thời.
Nhà nghiên cứu Phan Kế Hoành viết: "Đây là hai vở kịch nói phản ánh một vài khía cạnh tiêu cực của chiều hướng tư sản hóa ở các thành thị Việt Nam trong những thập niên đầu thế kỷ XX. Tác giả phê phán cách sống ăn chơi trụy lạc dẫn đến sa đọa, tội lỗi của một lớp người thành thị trung lưu: những công chức, giáo học, ký giả, những thanh niên con nhà khá giả ăn chơi đàng điếm, những bà mẹ, bà vợ công chức sống vô công rồi nghề. Họ lăn mình vào cuộc sống xa hoa trụy lạc, từ đó dẫn đến sự phá sản và tội lỗi. Họ nhân danh tự do cá nhân để phát triển tính ích kỷ, hưởng lạc, gây nên tình trạng mà đương thời gọi là phong hóa suy đồi, luân thường đảo ngược" (Từ điển văn học, bộ mới. Tr. 2.023). 

  Hoài Trân
Nguồn: Báo CAND online