NGUYỄN SƠN HÀ – NGƯỜI KHAI SINH RA NGÀNH SƠN DẦU CỦA VIỆT NAM

Ngành sơn dầu được người Pháp du nhập vào Việt Nam thời thuộc địa. Đối với người Việt Nam thời đó, việc cạnh tranh với các hãng Pháp vẫn còn là một chuyện mơ hồ. Mấy ai dám mơ đến việc học nghề của người Pháp và cạnh tranh với chính họ? Nhưng ông Nguyễn Sơn Hà đã làm được điều đó, trở thành người Việt Nam đầu tiên chế tạo sơn dầu, sáng tác tranh bằng sơn dầu để phát triển mặt hàng của mình nổi tiếng khắp Đông Dương. Không chỉ là một người kinh doanh giỏi, ông còn là một người Việt Nam tiêu biểu vì tính cần cù, vượt khó và sự yêu thương, nhân hậu đối với đồng bào, với những người làm công của mình.
Tuổi thơ cơ cực và ước mơ tạo dựng cơ đồ
Ông Nguyễn Sơn Hà sinh năm 1894 tại Hà Nội. Cha mẹ ông vì thương nhớ vùng quê Sơn Tây nên đặt tên con là Sơn Hà, một cái tên kết nối hai vùng quê hương: Sơn Tây – Hà Nội. Trong thời buổi loạn lạc, đó cũng là tâm niệm của đấng sinh thành gởi gắm nơi người con trai. Cha mất sớm, gia đình đông anh em, nên việc học hành của ông bị gián đoạn năm ông mới 14 tuổi.
Được nhận làm thư ký cho hãng sơn Pháp Sauvage Cottu, nhưng Nguyễn Sơn Hà không ngừng nung nấu ý chí tạo dựng một hãng sơn dầu của người Việt Nam. Muốn như vậy, trước hết phải học, phải hiểu kỹ thuật làm sơn của người phương Tây. Nhưng cái khó lúc đó là tất cả các tài liệu kỹ thuật này đều viết bằng tiếng Pháp. Để đọc được tủ sách của chủ, ban ngày ông làm việc chăm chỉ, buổi tối tìm thầy học thêm tiếng Pháp. Trải qua thời gian dài miệt mài đèn sách, cuối cùng sự cố gắng của ông cũng có ngày đắc dụng.
Năm 1917, Nguyễn Sơn Hà đã nắm được những công nghệ của ngành sản xuất sơn, đồng thời cũng tích cóp được nhiều kinh nghiệm trong quản lý và kinh doanh của người Pháp. Cùng lúc đó người chủ hãng sơn qua đời, ông bắt đầu thực hiện mộng lớn của mình, kiên quyết từ chối lời mời cộng tác của người chủ mới với một mức lương hấp dẫn.
Khởi nghiệp lớn bằng xe đạp
Tài sản lớn nhất khi khởi nghề là chiếc xe đạp ông tích góp mua hồi còn đi làm thuê. Ông bán chiếc xe đạp, lấy vốn mở cửa hàng quét sơn, vôi, quảng cáo, bán tranh bột màu và bắt đầu chế thử sơn dầu. Công cụ pha chế đầu tiên là mấy chiếc cối giã, cối xay bằng đá, nồi đất để trộn hóa chất và nấu thử. Qua một thời gian kiên trì, cuối cùng, mẻ sơn đầu tiên thành công, đóng hộp bán ra thị trường với thương hiệu “Resistanco”, tiếng Pháp có nghĩa là “bền chặt”. Hình ảnh về thương gia Nguyễn Sơn Hà bắt đầu từ đó.
Bà Ngọc Mùi – vợ ông kể lại, khi có một khách hàng người Pháp đầu tiên cầm hộp sơn đã khinh bỉ thốt lên “đồ hàng An Nam bẩn thỉu” lúc ấy ông rất tức giận. Sự tức giận đó biến thành một động cơ thúc đẩy ông phải làm được loại sơn tốt nhất. Ông miệt mài nghiên cứu từ ngày này qua ngày khác và cuối cùng, mẫu sơn hoàn hảo ra đời. Với mẫu sơn ấy, ông đem gửi hãng Descous et Cabaud. Các cai thầu, thợ sửa chữa đến hãng này mua sơn và đem đi tiêu thụ trực tiếp đến các gia đình. Chất lượng sơn của ông đã chinh phục cả người tiêu dùng Pháp và Việt. Hơn nữa, giá thành sơn Resistanco rẻ hơn rất nhiều so với các loại sơn khác. Hãng Descous et Cabaud thấy sơn Résistanco đã có chỗ đứng trên thị trường nên nhận làm đại lý. Từ đó, sơn Résistanco bắt đầu được tiêu thụ khắp nơi trong nước.
Ba năm sau, năm 1920, người thanh niên hai mươi sáu tuổi quyết định xây dựng một cơ xưởng ở Lạch Tray (Hải Phòng) với diện tích 7000m2. Ông mở rộng sản xuất, sắm máy xay và các phương tiện hiện đại. Để chủ động nguồn nguyên liệu, ông mua đất ở Quảng Yên, Hải Ninh trồng các lọai cây như: trẩy, thông... Ông đăng tuyển những thợ giỏi nhất và mày mò nghiên cứu dùng các loại bột đá màu của Thanh Hóa.
Những cố gắng của ông đã kết thành hàng loạt sơn tốt như sơn Resistanco A, B, dùng cho sơn xe đạp. Đặc biệt sơn Durolac dùng để sơn ôtô đã từng đoạt giải trong một cuộc triễn lãm tại Pháp. Bột đá xanh của mỏ đá Thanh Hóa đã được nghiên cứu thành một loại sơn tường rất bền và được khách hàng thời đó ưa chuộng. Ngay cả bã sơn ông cũng nghiên cứu để chế thành Colophan thay thế cho nhựa đường trong thời kỳ khan hiếm.
Sản phẩm sơn của ông Nguyễn Sơn Hà không chỉ được khách hàng trong nước tín nhiệm mà còn chinh phục được khách hàng ở nhiều nước trong khu vực. Từ Hà Nội, Huế, Hội An, Sài Gòn, sơn Resistanco vượt biên giới sang Phnom Penh, Viên Chăn, Xiêm… Sơn Resistanco được ưa chuộng đến mức làm không đủ bán.
Chữ tín đặt lên hàng đầu
Sau khi có đươc tiếng tăm nhất định, ông Nguyễn Sơn Hà không hề chủ quan vào thành quả của mình mà luôn luôn nghĩ đến chất lượng sản phẩm và chữ tín đối với khách hàng. Có  lần ông nghe một khách hàng từ Sài Gòn ra phàn nàn là sơn Resistanco lâu khô. Ngay lập tức, ông đích thân bay vào Sài Gòn kiểm tra và phát hiện được nguyên do. Người công nhân nấu dầu non, mẻ dầu chưa đạt nhưng sợ không kịp thời hạn giao hàng nên liều đem pha chế sơn gởi đi. Lập tức, ông cho đóng sơn quay lại nhà máy tại Hải Phòng và thông báo cho tất cả khách hàng đã mua mẻ sơn đó đến hãng đổi lại.
Luôn có loại sơn chất lượng cao, lại giữ được chữ tín với khách hàng nên hãng sơn của ông nổi tiếng khắp Đông Dương. Ông nhanh chóng trở thành một doanh nghiệp giàu có, thành đạt, được giới kinh doanh xưng tụng là ông tổ ngành sơn dầu Việt Nam.
Không đầu hàng đối thủ
Sự thành đạt của hãng sơn Resistanco và ông chủ Việt Nam Nguyễn Sơn Hà đã khiến cho người Pháp từ thái độ coi thường chuyển sang đề phòng, đối phó, o ép. Các chủ hãng sơn Pháp dựa thế chính quyền thực dân để chèn ép Resistanco. Đối phó với thế lực này, ông tìm đủ mọi phương cách, quyết chí không lùi bước. Ông lập tức cân đối thu chi, hạ giá thành, tăng chất lượng sơn, đầu tư mạnh vào quảng cáo và kêu gọi tinh thần “người Việt dùng hàng Việt”. Bên cạnh đó, ông đãi ngộ nhân công rất hậu hĩ, trả lương cao, sòng phẳng và thu xếp chỗ ăn ở, sinh hoạt cho họ. Tiếp tục giữ chữ tín với khách hàng và tạo một hình ảnh doanh nghiệp hoàn hảo.
Sau một thời gian cạnh tranh căng thẳng, thương hiệu Resistanco không những không bị thua sút, mà ngày càng củng cố lòng tin nhiều hơn nơi khách hàng. Bản lĩnh và lòng quyết tâm của doanh nhân Việt Nam Nguyễn Sơn Hà đã làm giới kinh doanh nể phục. Resistanco là một trong những niềm tự hào của người Việt thời ấy
Người chủ nhân hậu và người công dân yêu nước
Xuất thân từ gia đình nghèo khổ, vốn có tinh thần dân tộc thừa hưởng từ đấng sinh thành. Ông Nguyễn Sơn Hà không chỉ chứng minh khả năng kinh doanh của người Việt mà còn thể hiện lòng yêu nước, thương đồng bào và những người công nhân của mình. Ngay trong thời điểm cạnh tranh quyết liệt nhất, ông bỏ tiền ra mua 41 căn hộ tại ngõ Sơn Lâm (Hà Nội), mỗi căn120m2  để thưởng cho những công nhân có nhiều đóng góp cho hãng. Hiện nay một số con cháu họ vẫn đang sống trong căn nhà ông tặng.
Khi phong trào truyền bá chữ quốc ngữ được phát động nhằm nâng cao dân trí, ông nhận làm hội trưởng ở Hải Phòng, vận động mọi người tham gia, ủng hộ. Ông đã xuất tiền mua giấy bút, hỗ trợ đời sống giáo viên. Thời điểm xảy ra nạn đói kinh hoàng năm 1945, ông đích thân đứng ra thành lập ban cứu đói, quyên góp cứu trợ đồng bào. Căn nhà 49 Lạch Tray (Hải Phòng), lúc nào cũng tấp nập người xay thóc, giã gạo, giao nhận gạo để chuyển tới các điểm phát chẩn. Trường Dục Anh ở 46 phố Lạch Tray, một điểm quy tụ trẻ mồ côi Hải Phòng, được xây dựng từ cái tâm của người thương gia nhân ái Nguyễn Sơn Hà.
Khi nước nhà dành độc lập, người doanh nhân yêu nước này đã hiến toàn bộ tài sản của mình cho chính phủ Cụ Hồ và cùng gia đình tham gia kháng chiến tại Thái Nguyên. Ông nghiên cứu chế ra vải đi mưa cho bộ đội, chế loại dầu để lau bảo trì súng, dầu ăn… phục vụ kháng chiến, góp phần vào chiến thắng của cuộc kháng chiến 9 năm. Ông cũng được tín nhiệm bầu vào đại biểu Quốc hội liên tục từ khóa I đến khóa V.
Làm việc đến khi không thể làm được nữa
Cho đến những ngày cuối đời, ông vẫn còn nghiên cứu để sản xuất sơn máy bay. Tuổi đã cao, tay run và mắt không còn tinh anh nữa, lại thêm bệnh cao huyết áp, người thương gia danh tiếng ấy vẫn miệt mài cho công việc nghiên cứu của mình. Vợ ông, bà Nguyễn Thị Ngọc Mùi, đã xúc động khi kể về người chồng kính yêu của mình: “Suốt đời ông đã không ngừng lao động cả trí óc lẫn chân tay để vun đắp nên một hãng sơn nổi tiếng đến cả người Pháp cũng vì nể. Vậy mà ông rất giản dị, yêu thương vợ con, đồng bào cơ nhỡ”. (ông mất năm 1980)
Cụ Nguyễn Sơn Hà là hình ảnh của một nhà doanh nghiệp Việt Nam những năm đầu thế kỷ biết vượt qua sự chèn ép, hiếp đáp của thực dân. Ông đã khẳng định tài trí trong lĩnh vực sản xuất công nghiệp, vốn là ngành độc quyền của người Pháp ngay khi nước nhà còn trong cảnh bị áp bức lầm than, nghèo nàn và lạc hậu. Nhà chí sĩ yêu nước Phan Bội Châu đã tặng ông hai câu đối lúc sinh thời:
“ Lấy hóa học người Âu, tô điểm cho sơn hà bởi tấm lòng son sẵn có
Dùng công nghệ đất Việt, đổi thay thời thế do bàn tay trắng dựng nên”.

Nguồn: Chuyện Doanh Nhân
www.chuyendoanhnhan.com